Smeermiddelen en de ATEX richtlijn — explosiegevaar bij olieopslag en gebruik

Stel je voor: je staat in de werkplaats, de geur van olie hangt in de lucht, en je bent bezig met een grote partij hydrauliekolie van Shell of Kroon-Oil. Alles loopt op rolletjes.

Maar weet je eigenlijk welke risico’s er op de loer liggen als het gaat om brandbare vloeistoffen? Hoewel olie en vetten er vaak rustig en stroperig uitzien, kunnen ze onder de juiste omstandigheden voor flinke vonken zorgen. Daarom is er de ATEX-richtlijn.

Het klinkt misschien als een ingewikkeld bureaucratisch iets, maar het is eigenlijk gewoon een stel heldere regels om ontploffingen te voorkomen.

Laten we eens kijken wat dit betekent voor jouw opslag en gebruik van smeermiddelen.

Wat is de ATEX-richtlijn eigenlijk?

ATEX staat voor ‘Atmosphères Explosibles’. Het is een Europese regelgeving die ervoor moet zorgen dat apparaten en werkplekken veilig zijn in omgevingen waar brandbare gassen, dampen of stof in de lucht kunnen hangen.

Hoewel we bij olie en vetten vaak denken aan vloeistoffen, gaat het hier vooral om de dampen die vrijkomen. Als je een tank open trekt of een boiler leeghaalt, komen er namelijk onzichtbare deeltjes in de lucht. Wanneer deze dampen mengen met zuurstof en een ontstekingsbron vinden, heb je een ontploffingsgevaar. De richtlijn onderscheidt twee soorten gebieden (zones): Voor de meeste bedrijven die werken met vloeibare olie, vetten of brandstoffen, is vooral Zone 1 (tijdens normale bedrijfsvoering) en Zone 2 (bij storingen of lekkages) relevant.

• Zone 0, 1 en 2: Dit gaat over gas- en dampgevaar. Bijvoorbeeld in een tank of bij een vulpunt van een brandstofcontainer.
• Zone 20, 21 en 22: Dit gaat over stofgevaar. Denk aan poedervormige smeermiddelen of stof dat ontstaat bij het slijpen van materialen in een olienevel.

Waarom zijn smeermiddelen niet altijd ‘veilig’?

Je denkt misschien: “Ik heb toch gewoon dikke motorolie van Castrol of Motul?

De rol van de vlampunt

Dat vliegt niet zomaar in de fik!” En dat klopt, maar het gaat hier om de vlampunt. De vlampunt is de temperatuur waarbij een vloeistof genoeg damp produceert om een ontbranding te ondersteunen bij een vonk. Minerale oliën (zoals veel motoroliën en hydrauliekoliën) hebben vaak een vlampunt tussen de 180°C en 220°C. Synthetische oliën kunnen hoger zitten, soms wel boven de 250°C.

Zolang de olie onder deze temperatuur blijft, is het risico op een explosie klein. Maar wat als de olie heet wordt door bijvoorbeeld een storing in een hydraulisch systeem of door opwarming in een opslagtank?

Stel je een situatie voor: een lekkende leiding in een industriële omgeving vernevelt olie.

De druppeltjes zijn zo fijn dat ze bijna als gas in de lucht hangen. Als er dan een elektrisch apparaat vonkt (bijvoorbeeld een verkeerde schakelaar of een motor die niet ATEX-gecertificeerd is), ontstaat er direct brandgevaar. Dit is precies waar de ATEX-richtlijn zich op richt: het beheersen van deze ontstekingsbronnen.

Op welke plekken loop je risico?

ATEX is niet alleen voor de chemische industrie. Ook in de agrarische sector, transport en industrie waar gewerkt wordt met oliën en vetten, is het van belang. Denk aan:

Opslag en handling

Grote opslagtanks voor hydrauliekolie of brandstof zijn logische plekken voor dampvorming. Vooral bij het vullen en legen ontstaat er beweging in de vloeistof, wat dampen vrijmaakt. Ook in een smeerput van een garage of een werkplaats waar motorolie wordt ververst, kan zich een explosieve atmosfeer vormen als er sprake is van lekkage en weinig ventilatie.

Apparatuur en verlichting

Normale verlichting, schakelaars en elektromotoren kunnen vonken veroorzaken. In een ATEX-zone mogen alleen speciaal gecertificeerde apparaten worden gebruikt. Denk aan:

• ATEX-lampen die volledig gesloten zijn.
• Motoren en pompen die vonkvrij werken.
• Meetinstrumenten en sensoren die bestand zijn tegen druk en temperatuur.

Hoe pas je ATEX toe in de praktijk?

Het toepassen van ATEX gaat verder dan alleen het kopen van dure apparatuur.

Stap 1: Risicoinventarisatie

Het is een totaalpakket van maatregelen. Hieronder vind je een stappenplan voor veilig werken met smeermiddelen. Begin met het in kaart brengen van je werkplek.

Stap 2: Kies de juiste smeermiddelen

Waar worden oliën en vetten opgeslagen? Waar vindt vulling of verwerking plaats?

Stap 3: Ventilatie en afzuiging

Welke machines draaien er? Bepaal welke zones er zijn (0, 1, 2 of 20, 21, 22).

Stap 4: Apparatuur certificeren

Dit is vaak een taak voor een gecertificeerde veiligheidskundige, maar in kleine bedrijven kun je dit ook met gezond verstand inschatten. Hoewel de keuze voor een merk zoals Putoline of Shell vaak gebaseerd is op prestaties, is de vlampunt een extra criterium. Voor hoge temperaturen kies je voor oliën met een hoge vlampunt. Let op de specificaties op het technische blad van het product.

• Pompen en vulsystemen.
• Verlichting.
• Elektrische kasten en schakelaars.

De beste manier om explosiegevaar te verminderen, is het weren van dampen. Goede ventilatie zorgt ervoor dat concentraties onder de explosiegrens blijven.

In opslagruimtes en werkplaatsen is mechanische afzuiging vaak noodzakelijk. Gebruik alleen ATEX-gecertificeerde apparaten in gedefinieerde zones. Dit geldt voor: Let op het ATEX-keurmerk op de apparatuur.

Stap 5: Onderhoud en inspectie

Dit herken je aan het Ex-symbool in een zeshoek. Regelmatige inspectie van tanks, leidingen en pompen is essentieel.

Lekkages zijn niet alleen vervelend, maar vormen direct een explosiegevaar. Zorg ervoor dat opvangbakken onder tanks en pompen staan en dat deze regelmatig worden geleegd.

Specifieke aandachtspunten voor verschillende sectoren

Automotive en transport

In garages en truckstops wordt veel gewerkt met motorolie, transmissieolie en brandstoffen. Vooral bij het wisselen van olie of het bijvullen van brandstoftanks kan dampvorming optreden.

Agrarische sector

Zorg ervoor dat vulpunten zijn afgesloten en dat er geen open vuur of vonken in de buurt zijn.

Industrie

Op boerderijen worden vaak grote hoeveelheden hydrauliekolie en brandstof opgeslagen. Tanks in schuren of ondergrondse opslag vallen onder ATEX-zone 1 of 2. Vooral in combinatie met stof (bijvoorbeeld hooi of meel) kan er een extra risico ontstaan.

In fabrieken waar machines draaien op olie, is ATEX vaak al standaard geregeld. Maar let op: bij retrofitting of het aansluiten van nieuwe machines moet je de zone-indeling opnieuw bekijken. Ook het gebruik van smeervetten in lagers en koppelingen kan dampen veroorzaken bij hoge temperaturen.

Wetgeving en verantwoordelijkheid

De ATEX-richtlijn is Europees en wordt in Nederland uitgevoerd via de Arbowet en het Activiteitenbesluit. Bedrijven zijn verplicht om een explosieveiligheidsdocument (EVD) op te stellen.

Hierin staan alle risico’s en maatregelen beschreven. Dit document moet worden bijgehouden en getoond kunnen worden bij een inspectie door de Omgevingsdienst of de Inspectie SZW.

Boetes voor het niet naleven van ATEX kunnen hoog oplopen, maar het grootste risico is natuurlijk de veiligheid van medewerkers. Een ontploffing kan leiden tot ernstige letsels, schade aan eigendommen en stilstand van bedrijfsprocessen.

Conclusie

De ATEX-richtlijn is geen drempel, maar een hulpmiddel om veilig te werken met smeermiddelen. Of je nu werkt met motorolie van Kroon-Oil, hydrauliekolie van Shell, of vetten van Motul: begrijp de risico’s van dampvorming en neem maatregelen.

Zorg voor goede ventilatie, gebruik ATEX-gecertificeerde apparatuur en houd je opslag en werkplaats schoon en lekvrij.

Zo blijft werken met olie niet alleen efficiënt, maar ook veilig.